Bir "wishful thinking": Tutkuların adını "riyâzat" koymak. Elifi elifine değiştirsen de olmuyor. Adını aklamakla, bastırmakla, yok saymakla, Hippo Piskoposu Aurelius Augustinus'un yaptığını yapıp itiraflarını sayıp dökmekle hiç olmuyor. Tutku tutkudur. Kölesi de efendisi de olmadan onun ne olduğu üzerine düşünmek çok daha sağaltıcı. Hınç duymak yerine kendi biricik tutkunu bul ve çekirdeğine in. Gör bak, hiçbir yerde olmadığın kadar oradasın.

günce, nisan 2020

Gül, ne kendi tadını bilir ne de rengini. Kokusundan habersizdir. Baş döndürür ama başı dönmez. Kendinin sarhoşu olmadığı için güzeldir. Renk renk çeşit çeşit her cinsinin salınıp durduğu o gülşen, bir noktadır onun için. Gülün ilmi bir noktadır. Arzuları en derin uykularından uyandırır ama asla arzulamaz. Kırmızıdır, âteşîndir fakat yakmaz ve de yanmaz. Ateşin hakikatiyse kendini bilmesinden gelir. Yakan ve yakılandır o. Sıcaklığını en önce kendi duyar, kuvvetini tahayyül edebildiği yere dek uzanır, içinden yanıp tüter ve içine dek yakar her şeyi. Arzuladığı için yakıcıdır. Hem kendini hem ötekini tutuşturur. Ruhun rayihayla yani kokuyla, teninse ateşle ürpermesi bundandır sanki. Odysseus memleketi İthaka'ya döndüğünde onu yalnızca köpeği Argos "kokusunu alarak" tanımıştı. Bu fiil orijinal metninde "nonein" şeklinde geçer. "Kokusunu almak" aynı zamanda "tanımak"tır. Aristo, Metafizik'inde tanrısal sezgiyi yani "noesis noeseos" (düşüncenin düşüncesi) kavramını belirtmek için yine aynı fiilden yararlanıyordu. Sezgi, kendini kokuyla duyurur. İçgüdünün kapısını aşındıran bir uzuv gibi somut olanı değil, burada olmayan bir yerde, belki başlangıçtan da önce alınmış ilk nefesin tanıdığı şeyleri arar. Tanımak bu yüzden hatırlamaktır biraz da. Onda hem ateşin bilgisi hem de gülün hakikati saklıdır. Ve ruh, zannettiğimiz gibi bir cevherse, sayısız saçaklarıyla bedenin her köşesine hatta en derinine kök salmış halde yaşarken bir bulur bir yitirir kendini. Bazen gül olur bazen ateş.

(Fotoğraf, John Berger'ın evinden)

Paul Celan - Nerede Buz Varsa

"Nerede buz varsa, iki kişilik serinlik de vardır.
İki kişilik: Onun için getirttim seni.
Çevrende sanki ateşten bir solukla -
Güllerden gelmiştin.

Sordum: Neydi oradaki ismin?
O isimdi bana söylediğin:
Sanki kül rengi bir parıltı vardı üstünde -
Sen, güllerden geldin.

Nerede buz varsa, iki kişilik serinlik de vardır:
Çifte ismi ben verdim sana.
Gözlerini o isim altında açtın -
Bir ışık vardı buzdaki deliğin üzerinde.

Şimdi ben kapatıyorum, dedim, gözlerimi:
- Al bu sözcüğü - benim gözlerim seninkilere anlatmakta!
Al ve tekrar et arkamdan,
ağır ağır tekrar et,
geciktir geciktirebildiğin kadar söylemeyi,
gözlerini ise - açık tut tutabildiğince!"

Çeviri: Ahmet Cemal

(Çevremizde ateşten her soluk. Öyleyken sen, sanki güllerden geldin. Gülün ilmini talim ederek usul usul geldin bana. Aynı eski zevklerin tabağından kaldırdım başımı, acıkmadan susamadan bakan gözlerini tanıdım. Sanki kül rengi bir parıltıyla sen, tutuşmak için geldin bana. Bense sönmek için terk ettim kendimi. "Nerede buz varsa, iki kişilik serinlik de vardır." Şimdi sana buzun kalbindeki ateşi göstereceğim. Sevgilim, sen de bana gülün ilmini öğret.)

Bir Arap atasözü, "Her şeyi anlıyor gibi yapan, öfkeden ölmeye teşnedir." der. Sahafları, eskicileri, antikacıları dolaşmak hiçbir zaman necasette inci bulmak (daha nazik nasıl söylenebilirdi) gayreti olmadı benim için. Aksine insanların arkalarında bıraktıkları anlam hayaletleriyle karşılaşma arzusu sürükledi beni her defasında. Zihnin kendi becerisine, hatta çoğu kez bir beceriymiş gibi görünen vehimlerine kuşkularına mahkum olmaktan bir nebze olsun silkelenebilmek. "Vita brevis." Hayat kısa. Onu anlamaya çalışırken ya da anlıyor gibi yaparken duyduğumuz öfke, Simone Weil'in tabiriyle "kendi ağırlığıyla ölen insanlar"a dönüştürüyor bizi. Salgından sonra (elbette her şeyin bir sonu ve sonrası var) yeniden dolaşacağım sahafları, eskicileri. Anlamadığım hatta anlasam bile asla anlatamayacağım sayısız şey olduğunu, insanların arkalarında bıraktıklarında yeniden görebilmek için.

Usûl, düyek. Makam, Acem-aşîrân. Yek dû se... 

Bu hal zuhûr etmesin bir daha. Niçin etmesin? Ederse tüten gönül püryân olur da ondan. Artık ne sönmüş ne harlanmıştır. Tütüyordur yalnızca. Ziyanıyla, eyvahıyla, derdiyle, günahıyla tütüyordur. Kimseler bilmez. Hem zaten, kimseye söylenmez bu ateş. Söylenir mi? Söylenirse iffete kıtal olur. "Men ez an husn-i rûzefzûn ki Yûsuf dâşt dânistem / Ki aşk ez perde-i ismet bürün âred Zuleyhâ râ." O ateş ki, Yusuf'un günden güne artan güzelliğinden anlaşılır ve tutar ismet perdesinden çıkarıverir Züleyha'yı. Öyleyse gel, etme. Söndür ateşini kendi eleminle. Ne esefle ne de nefesle... Yalnız eleminle, yalnız eleminle... Of ile değil, ah ile! Uğra şimdi, gönülleri tütsü gibi tutuşturulmuş âşıkların semtine. Bakışlar şerare, ciğerler ateş-pare. Dilleri köz, gözleri giryân. "Yar yüreğim yar, gör ki neler var." Gördün mü, neler var? Söndür öyleyse ateşini, kendi eleminle. Bu hal bir daha etmesin zuhûr. Bekle, bekle bakalım ukbâda neler olur...

"Ey doğacak çocuğun oynaması gibi bu manaları içimde oynatıp duran Allah..."

(Mesnevi-i Şerif)

Daha çocuk yaşta, ateşli bir hastalığa tutulmuş ya da ziyaret çarpmış gibi, başka bir dünyanın varlığından haberdar edilen, eşyayı yalnız biriktirmeye değil uzun uzun seyretmeye duran biri. Hep bir başına oynar oyunlarını. Çiçeklerin adlarını, yaprakların damarlı yollarını, duyduğu tüm hikayeleri ezberler. Şiir onun lisanı, Şehrazat pîri, akıl ise pazûbendidir. Denizde kaynaşan balıklar, gökte bulut bulut yumulup dağılan kuşlar gibi yahut doğacak çocuğun ana rahminde gerinip oynaması gibi oynaşır kelimeler zihninde. Ağaç kovuklarında, mağara oyuklarında, sahipsiz yurtluklarda sancıyla doğurur. Ne zaman sarahati arzulasa dili kendine bükülür, kalp mektebinin sayısız odasında gezintiye dalar; perilerin, oburların, müflislerin düşlerini tercümeye koyulur. "Mademki müflise altın ihtiyacını ilham ediyorsun, ey gani padişah, (ne olur) gizlice ona altın ihsan et."

Felice Casorati (Italian, 1883-1963), Girl On a Red Carpet

M. çok üzgündü. Kapıyı açtığında onu sahiden birkaç beden küçülmüş, melankoliden neredeyse çocuklaşmış bulmuştum. Hep yaptığı gibi mahcubiyetle elini yüzüne götürüp sıvazlamış, kısa saçlarını daha hoş görüneceğini umduğu bir tarafa yatırmıştı. Uzun süre düşünmekten gerilip kuruyan dudaklar için en acı verici şeyin gülümsemek olduğunu bildiğinden önce dudaklarını ıslatıp öyle gülümsemişti bana. Perdeleri çok nadir çekilen geniş salonda, üç kadın, derin bir konuşmaya dalmıştık. Anlatırken sitem ve teslimiyet nöbetleşe yakalıyordu onu. Dergiyi yanımda getirmiştim. M. yerde bağdaş kurup oturmuş "Varolanı Aşmak" başlıklı yazıyı yüksek sesle okumaya başlamıştı bize:

"Herkesin kendini yenilmiş gibi hissettiği bir halin içinden geçiliyordu. Sonunda yenilmiş gibi duranların, aslında bir yengiye hazırlandıkları ortaya çıktı. Yenilmişler zafer kazandı. Yenilmişleri yenilmiş hale getirenlerin asıl yenilmişler olduğu ortaya çıktı. Bakınız, aynı yazar, Adorno, birkaç satır sonrasında ne diyor; "Yenilenler, iktidarsızlıkları içinde zorunlu olarak konu dışı, tuhaf, önemsiz ve gülünç görünürler." Kısa bir an için bile olsa, o gülünçlük de yaşandı.

(...)

Ben gök kubbenin altının boş olmadığına inandım hep, inanıyorum. Var olan aşılacaktır. Onu aşan ise aynı anda var olan bir başka var olandır. Biz görmesek de, varlığının farkına varmasak da o orada duruyor. Geleceğin siyaset yapıcısı, geleceğin sanatçısı, yazarı orada duruyor, zuhurunun vadesini bekliyor..."

Yazıyı bitince gözyaşlarımızı tutamamıştık. Birazcık hırs insanın gözünün yaşını kurutmaya yeter derler. Hiçbirimizde yoktu bu. Uzaktan başımızın üzerinde, henüz idaresini beceremediğimiz, haklı çıkaramadığımız bir hırsın aylasıyla dolaşıyormuş gibi sevimsiz, kurnaz ve kibirli görünüyorduk. Gerçekte ise munis, alıngan ve mahcuptuk. Sahiden hangisiydik? Yalnız, tutkumuz korkutucuydu. Zaman zaman birbirimizi bile ürkütecek kadar büyük, bizi birbirimize benzetecek kadar cazibeli, bize ortak düşmanlar kazandıracak kadar azametli bir tutku. Yuvada, ötekilerden daha cılız doğan kartal yavruları gibi tabiaten yeniktik. Fakat talih bize el verirse, yenilgiden keskin ama merhametli bir bakış yaratabileceğimizi iyi biliyorduk.